Fazla Çalışma

Fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır. İş Kanununa göre, ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile bazı haftalarda toplam kırkbeş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz.

Fazla çalışmanın her bir saati için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle bulunur. Kanunda öngörülen yüzde elli fazlasıyla ödeme kuralı, nispi emredici bir nitelik taşır. Tarafların bunun altında bir oran belirlemeleri mümkün değildir. Ancak sözleşme ile daha yüksek bir oranın tespit edilmesi mümkündür.

Fazla çalışma ücreti hesaplanırken öncelikle kişinin saat ücreti bulunur. Bunun için aylık ücret ödenen işyerlerinde, aylık (brüt ve çıplak) ücret 30’a bölünmek suretiyle günlük ücret bulunur. Günlük ücret, günlük çalışma saati olan 7,5’a bölünmek suretiyle saat ücreti bulunur. Saat ücretinin %50 arttırılması suretiyle bir saatlik fazla çalışma için ödenecek fazla çalışma ücreti bulunur. Bu ücretin aylık fazla çalışma saatiyle çarpılması suretiyle de aylık fazla çalışma ücreti hesaplanmış olur.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırkbeş saatin altında belirlendiği durumlarda ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmalardır. Fazla sürelerle çalışmalarda, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmibeş yükseltilmesiyle ödenir.

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz. Bu süre sınırı, işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkindir.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılmaktadır.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi, işverene yazılı olarak başvurmak koşuluyla, bu çalışmaları karşılığında zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında  da  bir saat on beş dakikayı  serbest zaman olarak kullanabilme hakkına sahiptir.

İşçi hak ettiği serbest zamanı, 6 ay zarfında işverene önceden yazılı olarak bildirmesi koşuluyla ve işverenin, işin veya işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren iş günleri içerisinde aralıksız ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanabilir. İş Kanunundan veya sözleşmelerden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz.

İşveren, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırdığı işçilerin bu çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek, imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır. İşçilerin işlemiş olan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ücretleri normal çalışmalarına ait ücretlerle birlikte,  İş Kanununun 32. ve 34.  maddeleri uyarınca ödenir. Bu ödemeler, ücret bordrolarında ve İş Kanununun 37. maddesi uyarınca işçiye verilmesi gereken ücret hesap pusulalarında açıkça gösterilmesi gerekmektedir.

İşçinin işyerinde fazla çalışma yaptığının  ya da  fazla  sürelerle  çalıştığının  kanıtlanması  yükü bu iddiayı öne süren işçi üzerinde bulunmaktadır. İşçilerin fazla çalışma veya fazla  sürelerle çalışma olgusunun varlığını her tür delille  kanıtlayabilme hakkı bulunmaktadır.

İşçi, fazla çalışma ücretini hiç almadığına veya eksik aldığına dair itiraz kayıt düşmeksizin bordroyu imzalaması durumunda, sonradan fazla çalışma ücreti alacağı bulunduğunu ileri süremez. Ancak, işçinin fazla çalışma alacağının daha fazla olduğu yönündeki ihtirazi kaydının bulunması halinde, bordroda görünenden daha fazla çalışmanın ispatı her türlü delille söz konusu olabilir.

Dr. Cahit EVCİL

drcahit@mgdtv.com