İş Kanununun Kapsamı

4857 sayılı İş Kanununun 1. maddesinde Kanunun amacı belirtilmiştir. Buna göre İş Kanununun amacı, işverenler ile bir iş sözleşmesine dayanarak çalıştırılan işçilerin çalışma şartları ve çalışma ortamına ilişkin hak ve sorumluluklarını düzenlenmektir.

İş Kanunu, Kanunun 4 üncü maddesinde yer alan istisnalar dışında kalan bütün işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine ve işçilerine faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanmaktadır.

Kanunun 4 üncü maddesine göre;

a) Deniz ve hava taşıma işlerinde,

b) 50'den az işçi çalıştırılan (50 dahil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerinde,

c) Aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işlerinde,

d) Bir ailenin üyeleri ve 3 üncü dereceye kadar (3 üncü derece dahil) hısımları arasında dışardan başka biri katılmayarak evlerde ve el sanatlarının yapıldığı işlerde,

e) Ev hizmetlerinde,

f) Çıraklar hakkında,

g) Sporcular hakkında,

h) Rehabilite edilenler hakkında,

ı) 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanununun 2 nci maddesinin tarifine uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde,

İş Kanunu uygulanmaz.

Hemen belirtelim ki, İş Kanunu kapsamında olmayan işçilere Borçlar Kanunun ilgili hükümleri uygulanmaktadır.

Kanunun 4 üncü maddesinde istisnalar belirtildikten sonra maddenin devamında istisnanın istisnası getirilmek suretiyle ana kurala dönülmüştür. Buna göre;

a) Kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri,

b) Havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler,

c) Tarım sanatları ile tarım aletleri, makine ve parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalarda görülen işler,

d) Tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri,

e) Halkın faydalanmasına açık veya işyerinin eklentisi durumunda olan park ve bahçe işleri,

f) Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen ve tarım işlerinden sayılmayan, denizlerde çalışan su ürünleri üreticileri ile ilgili işler,

4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine tabidir.

Profesyonel sporcular ile kulüpleri arasındaki ilişki iş sözleşmesine dayanmakla birlikte, bu kişilerin yaptıkları işin niteliği gereği olarak İş Kanununun uygulama alanı dışında bırakılmışlardır. Profesyonel sporcular hakkında Borçlar Kanununun hizmet akdine ilişkin hükümleri uygulanmaktadır. Ancak önemle belirtelim ki, kulüplerde profesyonel sporcular dışında kalan malzemeci, masör, temizlikçi gibi çalışanlar İş Kanunu kapsamındadırlar.

“İşe alıştırma” olarak da ifade edilebilecek olan rehabilitasyon deyimi, sigortalılardan sürekli iş göremez veya malul hale gelmiş yahut da gelebilecekleri tıbben kabul edilenlerin, kendi mesleklerinde veya yeni bir meslekte çalışabilmelerini sağlamak amacı ile yapılan tıbbi bakım ve mesleki eğitimi ifade etmektedir. Rehabilite edilenler kendi mesleklerini yeniden yapabilmeleri veya yeni bir mesleği edinebilmeleri amacıyla çalıştırılabilirler. Ancak bu çalışma iş sözleşmesinden kaynaklanmaz ve çalışmanın amacı tıbbi bakım ve mesleki eğitimdir. Dolayısıyla bu kişiler hakkında da İş Kanunu uygulanmaz.

4857 sayılı Kanunun 4/1-ı maddesine göre, 507 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Kanunu'nun 2. maddesinin tarifine uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde iş kanunu hükümleri uygulanmaz.

5362 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Meslek Kuruluşları Kanunu’nun 3. maddesine göre esnaf ve sanatkâr, ister gezici ister sabit bir mekânda bulunsun, Esnaf ve Sanatkâr ile Tacir ve Sanayiciyi Belirleme Koordinasyon Kurulunca belirlenen esnaf ve sanatkâr meslek kollarına dâhil olup, ekonomik faaliyetini sermayesi ile birlikte bedenî çalışmasına dayandıran ve kazancı tacir veya sanayici niteliğini kazandırmayacak miktarda olan, basit usulde vergilendirilenler ve işletme hesabı esasına göre deftere tabi olanlar ile vergiden muaf bulunan meslek ve sanat sahibi kimseler olarak belirtilmiştir. 507 sayılı Kanun, 5362 sayılı Kanun’un 76. maddesi ile yürürlükten kaldırılmış ve maddenin ikinci cümlesi ile diğer kanunların 507 sayılı Kanuna yaptıkları atıfların 5362 sayılı Kanuna yapılmış sayılacağı açıklanmıştır.

Esnaf ve sanatkâr faaliyeti kapsamında kalan işyerinde üç kişinin çalışması halinde, 4857 sayılı Kanun’un 4. maddesinin (ı) bendi uyarınca, bu işyeri İş Kanununun kapsamının dışında kalmaktadır. Maddede üç işçi yerine üç kişiden söz edilmiştir. Bu ifade, işyerinde bedeni gücünü ortaya koyan meslek ve sanat erbabını da kapsamaktadır. İşinde bedeni gücü ile çalışmakta olan esnaf dahil olmak üzere toplam çalışan sayısının üçü aşması durumunda işyeri 4857 sayılı Kanuna tabi olacaktır (Yarg. 22. H.D., 11.02.2014, E: 2014/1658, K: 2014/2000).

Ancak önemle belirtelim ki, sözkonusu istisna 5362 sayılı Kanunda tarifi belirtilen esnaf ve sanatkarların yanında çalışanlar için geçerli olup serbest meslek erbabı yanında çalışanları kapsamamaktadır. Yani bir mali müşavirin, avukat, mimar ya da doktorun yanında çalışan bir kişi bile 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındadır.

 Dr. Cahit EVCİL

drcahit@mgdtv.com